Auteur: D.Th.J. van der Klei

Datum: 29 november 2017

Robot is het Tsjechische woord voor arbeider of werker en is ontleend aan robota, een arbeider, een deel van de titel van een Tsjechisch toneelstuk van Karel Capek. Met de voortschrijdende techniek en de productieverhoging, die bijv. Karel Marx in zijn boek van 1665, Das Kapital, al als onafwendbaar zag, vindt mechanisering, automatisering plaats, bij wijze van vergroting van de kapitaalfactor in het productieproces ten nadele van de menselijke factor? De vraag wordt dan gaan robots rechters en advocaten vervangen?

Het antwoord is, naar mijn mening, ja en uiteindelijk nee. Niet helemaal. En het zal niet gaan om robots maar om automatisering. En het is al decennia aan de gang.

Wanneer je robotisering, een mensachtige arbeider, vervangt door automatisering is duidelijk dat dat al heel lang aan de gang is. Bijvoorbeeld overtredingen ter zake foutparkeren of snelheidsovertredingen worden geautomatiseerd vastgesteld, beboet en afgedaan. De wetgever heeft de wet Mulder ingevoerd om de procesgang andersom te maken: het apparaat heeft definitief beslist, tenzij tijdig een mens wordt benaderd om de zaak aan voor te leggen. Zeker wanneer de overheid ook nog gebruik zou maken van volmacht tot incasso, die ook geautomatiseerd zal zijn, zou aan het hele proces van constatering geen mens meer aan te pas komen. Daarmee worden bespaard politieagenten om de overtreding te constateren en van een proces-verbaal te voorzien, en in 99% (of iets dergelijks) van de gevallen, de Officier van Justitie om te eisen, de advocaat om verweer te voeren en de rechter om te beslissen.

Dan is de vraag: hoe dan ten aanzien van met name het civiele recht?

In het civiele recht is de rechter lijdend. De rechter vult het recht aan, hij gaat daarbij uit van de grondslagen van de eiser, maar is daar niet aan gebonden. Belangrijker echter is dat de rechter ex art. 149 en 150 Rv. ook uit gaat van de feiten, zoals de eiser die naar voren brengt (ervan uitgaande dat die de bewijslast heeft), waarmee de eiser een belangrijk deel van het proces bepaalt. Een rechter wordt niet geacht zomaar procesfeiten toe te voegen. Het wetboek (Rv.) beperkt hem daarin. Die beperking maakt dat wat een rechter doet vaster omlijnd is dan wat een advocaat doet. De advocaat is degene die de eis formuleert en die ten behoeve van de eis een grondslag betoogt en ten behoeve van de betoogde grondslag relevante feiten naar voren brengt. Daarmee is de advocaat van de eiser de belangrijkste leverancier resp. vormgever van de juridische discussie, die in een procedure plaatsvindt. Een gedaagde kan breedvoeriger zijn dan de eiser. Ten behoeve van verweer is dat lang niet altijd nodig. In dat licht zijn advocaten en rechters producenten van hetzelfde papier waar het uiteindelijk om draait: de beslissing aangaande het geschil. Aangezien de beslissing alleen maar in zodanige vorm hoeft te zijn gegoten dat deze bekend wordt gemaakt, is automatisering voldoende en zal robotisering van een advocaat of rechter voor het geven van een beslissing, naar mijn inschatting, niet voorkomen, althans niet snel.

Uiteindelijk is de rechtspraak erop gericht een wijze van geschillenbeslechting in de maatschappij te verzorgen voor partijen die er anders niet meer uitkomen, bij voorkeur op een zodanig wijze dat wij als leden van die maatschappij daar ook mee kunnen werken resp. de uitkomst daarvan billijk, terecht, aanvaardbaar accepteren en/of hiermee in ieder geval een uitkomst hebben voor toekomstig gedrag resp. contact met anderen in de maatschappij waar we allen deel van uitmaken.

Robotadvocaten?

Terugkomend op de vraag worden rechters en advocaten robots verwacht ik dat advocaten wellicht eerder overbodig zullen worden naarmate meer zaken gestandaardiseerd worden resp. van de rechtzoekende meer zelfwerkzaamheid wordt verwacht. Een advocaat is immers slechts een hulppersoon voor de rechtzoekende, die die hulp nodig heeft. Een advocaat zal derhalve niet zomaar een robot worden, omdat er dan nog een nut voor een advocaat zou zijn. Het is dan eenvoudiger om te trachten advocaten overbodig te maken. Bij belangrijke zaken, uitzonderlijke zaken, zul je dan zien dat de rechtzoekende wel een hulppersoon nodig heeft en in dat geval zal rechtzoekende er waarschijnlijk prijs op stellen zaken te doen met een mens omdat in het huidige tijdsgewricht het gaat om vertrouwen, wat de hulppersoon krijgt dat hij, naar verwachting de belangen van de rechtszoekende goed, althans zo goed mogelijk en in ieder geval aanvaardbaar waar zal nemen. Wanneer de rechtzoekenden mensen blijven, en waar de basis van de advocatuur het vertrouwen is, zullen advocaten en daarnaast de in theorie oneindige hoeveelheid gegevens, die de advocaat verwerkt tot juridisch relevant, vermoedelijk te hoge eisen stellen aan een computer, verwacht ik dat advocaten zullen blijven en niet zo maar vervangen zullen worden door robots.

Robotrechters?

Van geheel andere orde is of een rechter door een robot vervangen zou worden. Zoals hiervoor al aangegeven dat geschillenbeslechting geautomatiseerd zou kunnen plaatsvinden, zoals bijv. incassokort gedingen, beslagverloven, acht ik waarschijnlijk. Tekstherkenning, argumentenafweging door automatiseringsapparatuur gaat zo snel vooruit in de mogelijkheden, dat men veel als procesverwerker zal omschrijven als standaardwerk nu of in de nabije toekomst steeds verder geautomatiseerd gaat worden en beslist zonder dat daar een menselijke beoordeling per zaak nog plaatsvindt. Dat zal op advocaten meer druk leggen om hun cliënt, de rechtzoekende, het vertrouwen te geven dat de rechtstaat intact blijft en zal bij de rechtelijke macht de bereidheid moeten hebben een zaak als uitzonderlijk te bezien en menselijk te laten afhandelen en niet machinaal wanneer de zaak hierom vraagt, wat ook kan zijn indien de rechtzoekende daarom vraagt. Dus ook hier blijft het antwoord: “nee”.

Aanvaardbaarheid van beslissingen

Uiteindelijk is het doel van rechtspraak vertrouwen in de rechtstaat. Ik schat niet in dat het vertrouwen van de rechtzoekende in robots of machines zover zal gaan dat er geen behoefte meer zal zijn aan een mens als beoordelaar. Rechters zullen altijd nodig zijn, naar mijn mening, wellicht niet eens zozeer voor de beslissing als wel voor de aanvaardbaarheid van de beslissing bij de rechtzoekenden. De rechtzoekenden willen weten dat een mens zijn zaak heeft beslist resp. zijn zaak kan beslissen wanneer die zaak belangrijk genoeg is. Wat er aan werk overblijft voor rechters, zou wel eens veel diverser kunnen zijn. Aan het totaal aantal zaken dan t.o.v. nu zal liggen of dat ook leidt tot een verminderd aantal zaken t.o.v. nu. In ieder geval: minder ‘standaard werk’.

Reageren